Het aantal goed functionerende democratieën neemt af. Daarmee is het verlangen naar democratie niet weg, ook al wordt dat vaak beweerd.
Het grootste deel van de wereld moet niets meer hebben van onze westerse democratische orde, hoor je tegenwoordig vaak. Kijk maar om je heen, beweren bijvoorbeeld Boekestijn en De Wijk geregeld in hun populaire, gelijknamige podcast. Het aantal goed functionerende democratieën neemt af. Er komen meer autocrati- sche regimes, op zijn best gelegitimeerd door een schijndemocratie. Zij denken heel anders over democratie, rechtsstaat en mensenrechten. Maar deze redenering bevat twee denkfouten.
Ten eerste worden twee begrippen van ’het Westen’ verward. Het ene Westen is een geopolitieke speler, met een duister koloniaal en imperialistisch verleden. Het andere Westen is een waardengemeenschap, waarin de rechtsstaat en bescherming van de mensenrechten centraal staan. De wereld walgt inmiddels terecht openlijk van ons donkere verleden. Maar tegelijk is er wel degelijk een grote (onder)stroom van mensen die niets liever willen dan als vrije indivi- duen hun eigen leven vorm te geven – zoals dat kan in een democratische rechtsstaat als de onze, waar je wordt beschermd tegen een al te machtige overheid. Een Tanzaniaanse collega zei: ‘Niemand levert vrijwillig zijn integriteit in voor een leugenachtige overheid. Besef dat mensen die hun leiders napraten, geen reële andere keuze hebben. Dat is het drama voor zowat de halve wereldbevolking.’ Zo zie je in heel Afrika enorm veel lokale initiatieven, zoals vrouwen- groepen, die – onder de politieke radar – democratische processen en mensenrechten bevorderen.
westerse aanname
De tweede denkfout is dat autocratische regimes namens hun bevolking spreken. Dat is een typisch westerse aanname. In ons deel van de wereld hebben volkeren zich – gedurende een lange en weerbarstige tijd – tot relatief ‘homogene’ landen geëvolu- eerd. Dit zijn de zogenaamde moderne natiestaten. De rest van de wereld kent dit proces van natievorming nagenoeg niet. Zo is het Afrikaanse continent door westers toedoen volledig ingekleurd met landen naar ons idee. Er zijn landsgrenzen getrokken die totaal geen rekening houden met de vele duizenden volkeren die er wonen – elk met hun eigen taal, geschiedenis en manier van samenleven. ‘Onze’ grenzen in Afrika lopen in bijna alle gevallen dwars door die oude ver- banden heen, met voortdurend oplaaiende conflicten als gevolg. Regimes in dergelijke landen vertegenwoordigen vaak totaal niet de wil van hun inwoners, maar slechts van een smaldeel daarvan. Dat is het deel dat na de koloniale overheersing de macht heeft weten te grijpen, vaak met hulp van de voormalige kolonisator.
Dergelijke regimes drijven vandaag op het internationale podium graag de spot met onze westerse idealen van democratie, rechtsstaat en mensenrechten; daarbij wijzen ze op ons koloniale verleden. Maar dat is niet zelden de stem van een minderheid. Zij representeren niet per se de wil van hun volk.
eigen gewin
En dat is precies het probleem. In een toenemend aantal landen regeren regimes die – vaak na een rommelige geschiedenis – op schimmige wijze aan de macht zijn gekomen en louter uit zijn op eigen gewin. Ze worden rijk van handel in zeldzame grond- stoffen, zonder scrupules aangevuld met handel in wapens, drugs en goedkope (slaven)arbeid.
Neem de regimes in Rusland, Iran, Afghanistan of Noord-Korea. Zij vertegenwoordigen niet het belang van hun inwoners, maar zijn slechts uit op consolidatie van hun eigen positie. Alles moet hiervoor wijken: de waarheid voorop, gevolgd door het belang van de eigen bevolking en de internationale orde. Zo jagen de leiders van Hamas hun eigen mensen de dood in, terwijl ze zelf in Qatar wonen. De Saoedi’s laten een kritische journalist in Turkije in stukken snijden.
Je moet deze regimes niet door een westerse bril benaderen als vertegenwoordigers van een natiestaat – laat staan als leiders van een soort rechts- staat. Het zijn maffiafamilies, die vol- strekt opportunistisch opereren van- uit eigen belang en daarvoor bereid zijn alles op te offeren. De staat is niet hun doel, maar een middel. Het is niet vreemd dat deze regimes nu elkaar vinden op het internationale podium in de strijd tegen het Westen en zijn idealen.
willoze slaaf
Maar hoezeer deze maffiaregimes ons en onze westerse waarden misschien haten, tegelijk willen mensen in dorpen en wijken over de hele wereld niets liever dan vrij zijn. Zij willen dat hun vrijheid en lichame- lijke integriteit gerespecteerd wordt door een overheid, die beteugeld wordt door een functionerende rechtsstaat. Niemand wil een willoze slaaf ter beschikking van een regime zijn. Kijk naar de enorme risico’s die vrouwen in Iran nemen om in het geweer te komen tegen hun maffiaregime. Of naar al die mensen die vanuit een oorlogsgebied juist naar Europa vluchten voor een veilig heenkomen.
Als westerlingen moeten wij op alle podia die deze wereld kent, zij aan zij blijven vechten voor en met deze medemensen, die vaak in stilte op ons rekenen. We moeten samen met hen zoeken naar een vernieuwd, inspirerend en samenbindend verhaal om ons te bevrijden uit de fuik van populisme en polarisatie. Bijvoorbeeld door een radicale terugkeer naar de bijbelse boodschap van vrede en gerechtigheid. Maar ook via oeroude, beproefde, Afrikaanse concepten van inclusieve democratie in combinatie met verzoenend rechtspreken. Samen met hen mogen wij blijven geloven in – en steeds opnieuw vormgeven aan – een toekomst voor mensen die willen samenleven in vrijheid, gelijkheid en broederschap.
Hans Valkenburg beeld buitenlandse zaken rusland
adviseur en bestuurder in het onderwijs en de non-profitsector, lid van de raad van toezicht van Tearfund en initiatiefnemer van het Ubuntu Leadership Program
Geschreven voor het ND