De vluchtelingen staan massaal aan onze poort en volgens het ook door Nederland ondertekende VN-Vluchtelingenverdrag hebben zij recht op toegang. Volgens artikel 23 uit dat verdrag hebben zij zelfs recht op een gelijke behandeling als elke andere onderdaan van ons Koninkrijk.
Tot verbazing van politiek filosofe Tamar de Waal – zij was onlangs te gast in het tv-programma Buitenhof – trekt geen enkele politicus in Den Haag de volledig ‘morele kaart’, door onomwonden op te komen voor de rechten van de vluchteling, hen vervolgens onverkort toe te laten en de eventuele politieke consequenties van dit standpunt te aanvaarden. Zoals de Duitse bondskanselier Merkel dat eind van de zomer wel deed.
rust in de samenleving
Vooropgesteld dat het verschrikkelijk is wat er in het Midden-Oosten gebeurt, en dat wij hoe dan ook moeten handelen, dat is inderdaad onze morele plicht, is het niet zo vreemd dat politici huiverig zijn de ‘morele kaart’ te trekken en de deur open te zetten. Daar wees in hetzelfde programma CDA-leider Sybrand van Haersma Buma op. Een politicus heeft in eerste instantie rekenschap af te leggen aan zijn eigen bevolking en moet de rust in de samenleving proberen vast te houden. En die rust, nodig voor een samenleving om te functioneren, staat onder druk.
Wat je er ook van vindt, waar je in dit debat ook staat, feit is dat het vluchtelingenprobleem ons raakt, maar velen van ons ook angst inboezemt. Met de hand op de wet in abstracte termen wijzen op de plichten die wij zijn aangegaan met dit inhoudelijk mooie en moedige verdrag, helpt het debat niet verder. Je neemt de angst van het volk dan niet serieus, wat er uiteindelijk toe zou kunnen leiden dat je dat ‘volk’ zo handelend overvraagt en het commitment van samenleving verliest. Dan is er geen sprake meer van ‘samen leven’.
Verlichting
De Verlichting, met als technisch-wetenschappelijk gevolg de Vooruitgang en als politiek ankerpunt de Franse Revolutie, heeft ons enerzijds veel welvaart en anderzijds hoge morele idealen en principes van redelijkheid en menselijkheid gebracht. Zoals het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens en het VN-Vluchtelingenverdrag. Dankzij de Verlichting is de brede onderlaag van de bevolking uit een vaak armoedig bestaan getild. Met de huidige rat race van productie en consumptie, waar we mondiaal in terecht zijn gekomen, is het echter de vraag hoe duurzaam deze Vooruitgang is. Het is immers vaak ten koste gegaan van het welzijn van andere volken in de wereld en van de natuur. De reden van veel mondiale problemen waar we nu mee te maken hebben, waaronder deels het huidige vluchtelingenprobleem. Het Midden Oosten is immers lang de voor onze vooruitgang zo belangrijke, grondstofrijke achtertuin geweest, waarbij onze warme diplomatieke banden met zeer dubieuze regimes eerder regel waren dan uitzondering. Regimes als Irak of het Syrië van Assad, die nu samen met de door rijkere buurlanden als Saoedi-Arabië gesteunde terroristische groepen op brute wijze horden mensen hun regio uit jagen. Zo bezien heeft onze Verlichting ons paradoxaal genoeg dus welvaart en hoge waarden enerzijds en een beroofde natuur en de vluchteling anderzijds gebracht.
verweesde mens
Maar dat is niet het enige. De Verlichting en haar Vooruitgang hebben de Westerse mens niet alleen rijker gemaakt en breder leren kijken, ze hebben hem tegelijkertijd zijn uitkijkpost weggenomen. Met een beroep op welvaart en vooruitgang, productie en consumptie is de mens is uit zijn gemeinschaft gedreven: de organische en vormende gemeenschap van familie, vrienden en buren, waarin een ieder zijn rol, ambacht of professie met gezag in samenhang kon uitoefenen, in een overzichtelijke (waarden)omgeving. Ofwel: de kraamkamer van, en vereiste omgeving voor hoge idealen. Bracht de vooruitgang deze gemeenschap in eerste instantie misschien veel welvaart, ze zette haar uiteindelijk als achterlijk en achterhaald fenomeen op losse schroeven en verving haar door een maatschappij waarin het de mens als individu kwam te staan tegenover een almaar groeiende markt en overheid. Daarmee ontwrichtte het verlichtingsdenken onze samenleving. De betrouwbare, menselijke basis van samen leven ontbreekt immers.
Hoezeer het journaal ons ook vertelt dat de cijfers inzake criminaliteit blijven dalen, hoeveel blauw er op straat ook wordt toegevoegd, hoeveel campagnes er op tv ook worden gevoerd, zonder een vorm van gemeenschap verweest de mens. En dus zie je de eenzaamheid, angst en het wantrouwen in onze samenleving ondanks alles alleen maar toenemen.
weinig ruimte vreemdeling
In dat licht is het niet vreemd dat er enorme onrust en angst ontstaat als er stromen met vluchtelingen onze kant op komen. Ook al vormen zij maar een minideel van de totale samenleving. Zonder de gemeenschap hebben hoge idealen een heel beperkte houdbaarheid en zal er uiteindelijk dus ook weinig ruimte blijken te zijn voor de vreemdeling. Dat is precies wat we nu om ons heen zien. We vinden het wel degelijk verschrikkelijk wat er gebeurt en willen er wat aan doen, maar als het dichtbij komt ontstaat enorme onrust. Deze onrust is niet slechts dom volks geschreeuw: men komt in verweer omdat de benodigde gemeenschap nog verder op het spel wordt gezet!
De situatie wordt in een notendop geïllustreerd door de recente gebeurtenissen in Oranje. De kleine, hechte en moedige gemeenschap ving reeds een relatief enorm aantal asielzoekers op. Maar toen het dorp met een beroep op de wet en abstracte idealen volgestopt werd met vluchtelingen, wekte dit terecht enorme woede en angst op. De basis van samenleven met vluchtelingen en al, die ze met moeite hadden opgebouwd, werd ineens weggenomen. Men kwam terecht in verweer.
momentum voor de gemeenschap
Als de gemeenschap de cruciale basis is voor hogere idealen en deze goeddeels verdwenen is in het Westen en dus in ons land, hoe krijgen wij deze terug? Daarvoor moeten af van het door efficiëntie gedreven technisch-materialistische wereldbeeld dat met de consumptiemaatschappij begin vorige eeuw haar intrede deed. Het democratische en logische gevolg op de industriële revolutie van de eeuw ervoor, dat politiek links en rechts en daarmee de maatschappij sindsdien in zijn greep heeft en zijn climax vond in het neoliberale denken. Met zijn winstmaximalisatie door marktwerking en schaalvergroting de karikatuur van onverkort consumptiegedreven materialisme. Negatieve gevolgen als voedselschandalen, financiële crises, milieuschandalen, mislukte overheidsprojecten etc. hebben er reeds voor gezorgd dat het sentiment kantelt. Dit willen we niet. Net als bijvoorbeeld het gevoel van eenzaamheid en onveiligheid. We willen veiligheid, herkenning, erkenning, aandacht, overzicht, dichtbij, eerlijk, slow, biologisch, regionaal, diervriendelijk, met de seizoenen mee etc. Er is dus momentum voor een terugkeer naar de gemeenschap, weg van de onzinnige gedachte dat de markt of de overheid alle problemen kan oplossen.
Om eenvoudig te beginnen kan hiervoor aangesloten worden op een beweging die reeds door het huidige kabinet ingezet is met de introductie van de Participatiemaatschappij. Echter niet op basis van geld, maar op basis van dialoog en visie kunnen het takenpakket en de instituties van de overheid verder versoberd worden en de organisatie van deze taken weer zo dicht mogelijk teruggebracht worden naar de gemeenschap. Daarnaast moeten instituties als de kerk, het gezin en de vereniging fiscaal en beleidsmatig vanuit de overheid bevoorrecht worden. Tenslotte moeten ondernemerschap, ambacht en persoonlijke vorming (opnieuw) centraal staan in een onderwijssysteem dat gekenmerkt wordt door kleinschaligheid, aandacht en gezag. Vorming vanuit gezin, omgeving, school en werkveld is immers de basis van de gemeenschap.
De morele kaart moet onderdeel blijven van het politieke debat over het vluchtelingenprobleem. Het is goed dat De Waal, wijzend op Merkel, dit punt inbrengt. Juist wij als Westerlingen hebben te handelen. Wie de lusten geniet moet ook de lasten willen dragen. Daarbij moet echter niet vergeten worden dat voor het praktiseren van dergelijke idealen een basis nodig is. Een weerbare gemeenschap die handen en voeten kan geven aan zaken als opvang van vreemdelingen, die het individu noch de overheid kan oplossen. Hieraan voorbij gaan zet het debat om in strijd. Sterker: het zal onze samenleving vernietigen. En dan rest er niets meer dan verweesden, vluchtelingen.
Hans Valkenburg is als journalist en als organisatieadviseur actief in Nederland en ontwikkelingslanden
Geschreven voor Christendemocratische Verkenningen