Tien levenslessen vanuit de filosofie
We leven in een warrige, verscheurde wereld, waarin we steeds meer een ideologische bubbel in worden gezogen. Je bent links of rechts, zwart of wit, pro of anti EU, ga zo maar door. Steeds meer mensen zoeken bovendien hun heil in complottheorieën. Hoe voorkom je dat je slaaf wordt van een ideologische bubbel of een complottheorie? Leer van de filosofen. Tien willekeurige lessen voor in de tuinstoel.
1. Je gaat de wereld nooit volledig begrijpen
Er is geen winnende filosofie of totaalgedachte. Je moet filosofen niet met elkaar laten concurreren, maar ze begrijpen als complementair. De werkelijkheid is te complex voor een winnende totaalvisie. Het relativerende inzicht waarmee Kant de filosofie in de achttiende eeuw diepgaand op zijn kop zette: niet de wereld openbaart zich aan ons, maar wij openbaren ons aan de wereld. Precies andersom dus. Wij zijn geen objectieve, neutrale buitenstaande waarnemers van de wereld. Nee, wij zijn als actoren in deze wereld geworpen, weet Heidegger, en staan in verbinding met deze wereld als onderdeel ervan. Zoals de hele werkelijkheid op organische wijze met elkaar verbonden is, volgens de hedendaagse natuurkunde. De flow die we volgens het Taoïsme moeten waarderen, respecteren en internaliseren. Ver voor Kant wisten de sofisten in het oude Griekenland overigens al dat ons denken altijd beperkt is omdat we nu eenmaal mens zijn. Filosofen vullen elkaar aan, bekritiseren elkaar, bewonderen elkaar en maken elkaar af. Dat maakt elke filosoof waardevol. Eenieder voegt een stukje aan het geheel toe. Niemand wint.
2. De filosofie is altijd in beweging, alle kennis is tijdelijk
Het denken is voortdurend in beweging, op zoek naar een betere verklaring, weet Hegel. We nemen iets aan totdat het tegendeel zich aandient. Dat vraagt vervolgens om een vernieuwd inzicht, waarin beide zaken weer met elkaar verenigd zijn. Zo wordt de waarheid steeds een stukje dichterbij gebracht, aldus Hegel. Dialectiek heet dit proces. Je ziet dialectiek overal om je heen. Je hebt na een pesterij bijvoorbeeld een negatieve indruk van een collega, totdat hij in een noodsituatie heel kordaat en belangeloos handelt. Dit dwingt jou vervolgens om beide indrukken samen te brengen tot een beter totaalbeeld van de persoon. Een grote bek maar een klein hartje, zeg je tegen jezelf. Jouw eerste verklaring was blijkbaar van voorbijgaande aard. Deze dialectiek dwingt tot bescheidenheid. Want alle kennis, elk wereldbeeld, is dus altijd tijdelijk, stelden de sceptici al ver voor Hegel. Totdat de spreekwoordelijke zwarte zwaan voorbij komt zwemmen en we ons wereldbeeld moeten bijstellen. Een inzicht dat na Hegel door wetenschapsfilosoof Kuhn is verwoord als een paradigma.
3. Leer goed luisteren, we spreken allemaal een andere taal
Deze is zeer actueel. De wereld wordt almaar kleiner, waardoor we geconfronteerd worden met de ander en met het feit dat we niet dezelfde taal spreken. De filosofie heeft voortdurend gezocht naar een taal om eenduidig over de werkelijkheid in zijn geheel te spreken. In de twintigste eeuw lukte taalfilosoof Wittgenstein dat…, om vervolgens zelf zijn theorie weer als onzin te verwerpen. Taal is als het wegennet van een oud stadje, waar niets logisch is. We denken het over hetzelfde te hebben, maar vaak is dit gewoon niet het geval. Communicatie is niet eenduidig, er zijn vele talen met hun eigen begrippen en waarden. Probeer je dat te realiseren. Het dwingt tot goed luisteren en vraagt om niet te snel conclusies te trekken of te (ver)oordelen. Koester die diversiteit. Laat je erdoor verruimen.
4. Blijf kritisch ten opzichte van het systeem
Dit is het enige punt dat eigenlijk alle filosofen en vaak ook grote schrijvers krachtig naar voren brengen en waar het ons vaak aan schort: blijf kritisch ten opzichte van de wereld om je heen. Intelligentie, goede ideeën of deugdzaamheid is niet een eigenschap van een soort elite. In tegenstelling, van dominee tot kardinaal, van vakbondsleider tot politicus, men is niet zelden vooral bezig met het behoud van eigen positie. Onze hele sociale structuur, onze taal, ons begrippenkader is hierop gericht, weet de dwarsdenker Foucault. De filosofie heeft niet zoveel op met de hedendaagse leiderschapscultus. Nee, wees achterdochtig en blijf rechtvaardigheid zoeken. Zoals bijvoorbeeld Erasmus, Burke, Voltaire, De Tocqueville, Tolstoi, Orwell en Dickens dat in hun tijd deden. Word geen naprater, durf zelf na te blijven denken. In elk verhaal, elk systeem huist wel een ‘gat’, een onvolkomenheid of niet goed te verklaren aanname. De postmoderne Derrida leert ons dat gat op te zoeken om zo het verhaal, de theorie, te deconstrueren (ontmantelen) en aan kritiek bloot te stellen. De journalistieke beweging Follow The Money, die onophoudelijk zakelijke misstanden aankaart, is een mooi hedendaags voorbeeld hiervan. Door te focussen op geldstromen vinden ze vaak het gat in al te mooie pr-verhalen.
5. Houd het simpel, toepasbaar
Verassend, want je zou denken dat filosofen graag ingewikkeld doen. Maar op de superidealist Hegel na zijn de meeste filosofen toch echt uit op begrijpelijke, praktisch toepasbare ideeën. Een hoogleraar die ergens in een collegezaal iets intellectueels staat te brabbelen zegt ons immers niets. Dat kunnen we allemaal. De kunst is iets krachtig, eenvoudig en verifieerbaar te kunnen verklaren. De aartsvader hiervan is Aristoteles. Die, misschien in reactie op zijn nogal idealistische leraar Plato, gefocust was op de wereld om hem heen, om vanuit die praktijk de werkelijkheid te verklaren en phronèsis (praktische wijsheid) op te bouwen. Wijsheid waar je in het dagelijks leven ook iets mee kan. Het gaat in de filosofie volgens veel filosofen dan ook vooral om de wereld van het hier en nu. Daarmee moeten we dealen.
6. Je gaat jezelf nooit (volledig) begrijpen
Filosofie gaat over de wereld om je heen, maar vooral ook over jezelf. We constateerden net al dat de wereld te complex is voor een winnende totaalvisie, hetzelfde geldt voor jezelf. Er zijn duizenden zelfhelpboeken en die zijn vaak best waardevol, maar vergeet het idee dat je jezelf volledig gaat begrijpen. Je bent niet rationeel en al helemaal niet one of a kind. De mens is een complex samenspel van verbanden, toevalligheden, rollen, interacties, emoties, chemie etc. leren onder andere Schopenhauer, het existentialisme en de psychologie ons, in reactie op het rationalistische verlichtingsdenken van de achttiende eeuw. Wij zijn soms verstandig, soms dom. Soms lam, soms wolf. Soms kuddedier, soms loner. Learn to live with it!
7. Een gezonde geest huist in een gezond lichaam
Met alle aandacht voor sport en meditatie denk je dat dit echt iets van deze tijd is, maar niets is minder waar. Vooral in de Oosterse Filosofie is een gezond lichaam, focus en rust al lang geleden tot onmisbare levenskunst verheven. Denk aan alle gevechtsporten en oosterse meditatietechnieken. Maar bijvoorbeeld ook de Grieken met hun Olympische Spelen wisten al lang geleden dat een gezonde geest in een gezond lichaam huist. En sinds het vroege christendom wisten kloosterorders, en later zowat alle filosofen in hun kielzog, al dat reinheid, rust en regelmaat de mens als persoon, haar prestaties en haar geest goed doet. Het hedendaagse rondpompen van info vanachter je beeldscherm heeft dus weinig toegevoegde waarde. Geen dooddoener om deze inzichten van gezondheid, reinheid, rust regelmaat en focus juist in het tijdperk van de allesverslindende sociale media ter harte te nemen.
8. Wees zelf je spiegel, laat de ander je doel zijn
De moeilijkste is een ethische: houd jezelf een spiegel voor. Ofwel, pas je eigen theorie, wat je zegt, je oordeel over de wereld en de ander, vooral op jezelf toe. Wil je dat wat je stelt zelf ook echt? Dat is de lakmoesproef volgens Jezus, Kant en velen met hen, uiteindelijk zelfs Nietzsche. En, wees in de toepassing van je ethiek barmhartig jegens de ander. Elk mens heeft redenen voor hoe hij is of wat hij doet. Toon mededogen, begrip en geduld. Want in elke Ander (met een hoofdletter) schuilt God, die via die Ander een beroep doet op ons medeleven, zoals de joodse denker Levinas dat na het trauma van de Holocaust stelde. Met de woorden van Kant: laat de ander altijd je doel zijn, nooit een middel. Het Afrikaanse Ubuntu verwoordt het poëtischer: je bent omdat wij zijn; je bent pas mens samen met anderen.
9. Het leven is lijden, deal with it
Inderdaad, Boeddha. Hij stelde al langgeleden dat het leven lijden is. De mens kan doen wat hij wil, maar hij wordt sowieso geconfronteerd met ziekte, dood, armoede, pijn, verdriet, onmacht, onwetendheid etc. De boeddha leerde dat je moet loskomen van je verlangens, schijnzekerheden om verlost te worden van deze pijn. In de volle breedte van de filosofie is een keur aan varianten op dit inzicht te vinden: van de deugdenleer van Aristoteles tot het amor fati (omarm je lot) van de Stoa en Nietzsche, en zelfs de gemoedsrust van het niet weten van de sceptici. Allen stellen ze dat je dit inzicht moet accepteren en er op jouw manier mee moet leren dealen.
10. Er is geen recept voor jouw leven, je bent vrij
Het is aan jou om je leven invulling te geven. Er is geen recept. Vooral het existentialisme is hiermee bekend geworden. Maar minder rigoureus gesteld vind je dit bij veel denkers en in bijvoorbeeld de abrahamitische religies terug. Denk aan hoe essentieel de bevrijding uit de Egyptische slavernij voor het jodendom en de bevrijding van het wetticisme voor het christelijk geloof is. Vrijheid van keuze en handelen vormt de kern van dit inzicht, dat tevens een adagium is. Word dus geen slaaf van een andermans invulling voor of oordeel over jouw leven. Wees vrij en onderneem!
Dit zijn natuurlijk lessen die ik trek, mijn interpretatie. Bovendien is de lijst totaal niet uitputtend. Maar hopelijk is het een aantal krachtige generieke lessen ter inspiratie, bemoediging en troost. Of zoals Schopenhauer het zei: het leven is een hachelijke zaak, ik heb besloten erover na te denken. Laten we geen slaaf worden en dat blijven doen.
Hans Valkenburg is werkzaam als organisatieadviseur in Nederland en Afrika en publiceert over (geo)politieke en filosofische vraagstukken
