Dieren hebben meer bewustzijn dan we dachten. Laat die ontdekking een heilige verstoring opleveren van het idee dat we dieren, de natuur, kunnen ‘gebruiken’.
De NOS meldde 23 april dat wetenschappers op basis van onderzoek (The New York Declaration on Animal Consciousness) concluderen dat bewustzijn eerder regel is dan uitzondering in het dierenrijk. De bewijzen hiervoor stapelen zich op. Dieren lijken veel meer op ons dan we denken. Weliswaar met een eigenzinnig, maar bewust geestelijk leven.
Na de recente ontdekking dat bomen via hun wortels levendig met elkaar communiceren en elkaar helpen, moeten wij ons materiële, functionele en mechanische beeld van de natuur, opnieuw bijstellen.
De filosoof Immanuel Kant leerde ons eind achttiende eeuw dat wij de natuur ten diepste (an sich) niet kunnen kennen. Hij zei: wij zijn nu eenmaal mens en kunnen haar dus slechts als mens ervaren. Want, wie weet bijvoorbeeld hoe een kat de kleur groen ervaart. Of hoe een mier de geur van verse aardbeien waardeert?
We kunnen de natuur in zichzelf als mens misschien niet kennen, maar Charles Darwin toonde als bioloog in de negentiende eeuw wel degelijk aan dat wij allen uit dezelfde evolutionaire kraamkamer komen. We delen met de gehele natuur onze bestaansgeschiedenis, ons zijn.
Wiskundige en natuurkundige Alfred Whitehead concludeerde vervolgens, op basis van de nieuwste natuurkundige inzichten die begin twintigste eeuw werden gedaan, dat de hele natuur niet alleen haar kraamkamer deelt, maar dat zij in lichaam en geest letterlijk verbonden is als één cyclisch en organisch (bewust)zijn, door ruimte en tijd heen.
Simpel gezegd: alles is een proces van gebeurtenissen die verbonden zijn en niet losstaan van elkaar. Misschien is het tijd om lichaam en geest helemaal op te heffen als gescheiden dimensies in ons denken en onze taal, en van ‘lichaamgeest’ te gaan spreken.
overweldigend
Dat lichaam en geest verbonden zijn heeft een overweldigende filosofische betekenis, meende Whitehead terecht. Want het zet ons eeuwenoude beeld van de werkelijkheid als losstaande deeltjes in een statische ruimte volledig op de kop. Onze afstandelijke omgang met de natuur werd ineens totaal misplaatst.
Maar tot op de dag van vandaag hebben wij deze realiteit consequent veronachtzaamd. Dat doen we door ons vooral op te stellen als individu tegenover de natuur met al haar bloemetjes en bijtjes. Alsof het iets buiten onszelf is. We beschouwen het meestal eenzijdig als grondstof voor onze welvaart, wat heeft geleid tot onze huidige crises.
Einstein
Een probleem los je niet op met de denkwijze waarmee het is ontstaan, zei Albert Einstein ooit. Onze natuur herstel je dus niet alleen door te plussen en te minnen met grondstoffen, CO2-uitstoot en zonnepanelen. Dat doe je door de erkenning van de eenheid van lichaam en geest. Door te erkennen verbonden te zijn in liefde voor God, de ander en jezelf. Pas dan zal het onbegrensde herstelpotentieel van onze natuur aangeboord worden. Dan krijgt alles weer zijn liefdevolle en rechtmatige plek in dat organische geheel.
Natuurlijk, we zullen altijd eten en er zal gegeten worden. Maar dan met respect voor elk deel van het geheel. Immers, als wij allen verbonden zijn in lichaam en geest, dan ben ik niet alleen mezelf, maar ook de ander. En gaat het goed met de ander, dat andere, dan gaat het goed met mij.
Dat proces van herstel van de eenheid tussen lichaam en geest leerde ook Christus ons door lichamelijk en geestelijk voorbij de dood op te staan. Zo krachtig en heilig is blijkbaar het herstelvermogen van de goede schepping.
Maakt dat ons allemaal Christus? Nee. Wij leven overduidelijk in een gebroken wereld die door oermenselijke machtsbehoefte, onwetendheid, haat, angst en hebzucht vernietigd lijkt te worden. Dat is onze spirituele status. Daarmee verkeren wij in een crisis van verdeeldheid tussen lichaam en geest. We zitten niet primair in een klimaatcrisis van slecht rentmeesterschap.
Dat laatste is slechts een symptoom van het eerste. Maar met het geloof van en in Christus, Zijn verlossingswerk, lijkt veel meer mogelijk als we de dimensie van ‘lichaamgeest’ van onze natuur voor ogen houden. Het Koninkrijk van God is heden en alles kan en zal uiteindelijk vernieuwen. Om het joods te zeggen: we kunnen zo samen met God voortdurend scheppen. Vernieuwen. Dit is de uitweg uit onze crisis.
Een nieuwe realiteit van herstel en vernieuwing voor mens en dier is mogelijk. Laat er een creatieve en heilige verstoring van onze aloude normaliteit zijn. Het is een serieuze poging waard en zal bijtjes en bloemetjes weer doen leven.
Hans Valkenburgwerkt als organisatieadviseur in Nederland en Afrika
Geschreven voor het ND
