…Aan ‘normen en waarden’ als verkiezingsthema heb je niet veel, als er geen perspectief bij geboden wordt. Laten onze leiders op zoek gaan naar een nieuw, groter verhaal van hoop.
Uit onderzoek van Ipsos blijkt ‘normen en waarden’ een van de belangrijkste thema’s van deze verkiezingen (ND 25 februari), die gekenmerkt worden door diepe onzekerheid over wat voor land we eigenlijk zijn.
Waarden zijn belangrijk. Juist in tijden van crisis en onzekerheid moeten onze leiders steeds ingrij- pender besluiten nemen. Die proberen ze dan te rationaliseren, om te verklaren wat ze doen en waarom. Maar de ratio is niet bepalend. Juist bij grote, complexe of ingrijpende beslissingen grijpt een leider eerst terug op zijn diepgewor- telde basiswaarden. Dat doen we allemaal: als we een moeilijk besluit moeten nemen, gaan we te rade bij ons ‘binnenste’, grijpen we terug onze waardeset.
gelijkheid
In ons boek Koopman en dominee (2012) vroegen wij Nederlandse leiders vanuit de breedte van onze maatschappij naar hun waarden. IJver, pragmatisme, gelijkheid en integriteit bleken typische Neder- landse waarden, die door allen werden gedeeld.
Volgens onze leiders moet een oplossing vooral wérken. Of het ook een mooie oplossing is, is een tweede. Wij zijn het land van de coalities en compromissen. Dat zien onze leiders niet als zwak of slap, maar als een groot goed. Botsende idealen smelten samen in breed gedragen compromissen. In Nederland staat niemand dan ook echt boven de partijen. De leider is onderdeel van het grotere geheel en zal moeten onderhandelen. Dat vinden onze leiders prima. Ze willen bovendien graag ‘een van ons’ zijn. Gelijkheid waarderen zij zeer. Wij zijn een plat landje van platte organisaties: ‘De deur van de baas staat altijd open.’ En als een leider eenmaal een compromis gesloten heeft, namens ons, ‘dan moet hij ook voor dat compromis instaan’. Hij moet dus integer zijn.
christelijk-humanistisch
Deze waardeset zal geen Nederlander verbazen. Ze is kenmerkend voor een klein landje dat ook groot wil zijn. Van de koopman die ook dominee is. Het zijn christelijk-humanistische waarden, geïnspireerd door de gelijkenissen uit de evangeliën en de wijsheden uit humanistische teksten. Onze waardeset vertoont dan ook weinig overeenkomst met de waarden die geïnterviewden als Kader Abdolah en Naema Tahir vanuit een andere culturele achter- grond meenamen naar ons land: trots, grootsheid, collectiviteit en respect. Zij hebben liefde voor het verhaal of de mythe, en minder voor ‘kille’ waarheid, die wij zo belangrijk vinden.
geen groot verhaal
Interessant is de constatering van bijna alle geïnterviewden, maar vooral van degenen met een niet-Nederlandse achtergrond: onze westerse samenleving heeft dank zij die waarden een hoge vlucht genomen, maar ze dreigt nu te ontbinden. Oude, vaste waarheden raken ontworteld, zonder dat er een duidelijk nieuw kader of nieuwe waarden voor in de plaats komen. Dat brengt ons bij een merkwaardige paradox. De christelijk-humanistische waarden worden nog steeds gewaardeerd en gehanteerd door onze leiders, maar ze koppelen die niet meer aan een ‘groot verhaal’, aan een geïntegreerd waardesys- teem, als het christendom, het socialisme of het liberalisme. Men is al snel bang ervan verdacht te worden in een ‘groot verhaal’ te geloven. Liever bouwen mensen een eigen referentiekader op, vanuit persoonlijke ervaringen, waaruit ze destilleren wat ze zelf belangrijk vindt en hoe ze moeten handelen in concrete situaties.
Maar kan dat wel: de waarden hanteren van een systeem dat je als zodanig weggegooid hebt? In de raadszaal van het stadhuis van Siena vind je het fresco ‘Goed bestuur, slecht bestuur’ van Ambrogio Lorenzetti. Naast het hoofd van ‘de Heerser’, de bestuurder van de stadstaat Siena, staat het woord spes, hoop. Dat is blijkbaar een onmisbaar ingrediënt voor goed bestuur, volgens het kunstwerk. Zonder hoop geen welzijn. Daarom hebben wij misschien juist die on-Nederlandse mythe, dat verhaal, nodig om onze waarden een geloofwaardig referentiekader te geven en weer tot leven te wekken.
het goede doen
Laat onze leiders zich kwetsbaar opstellen en de moed hebben om onze progressieve verworvenheden samen met onze klassieke gemeenschapswaarden tot een nieuw, hoopvol perspectief te smeden. Maar hoe doe je dat in een maatschappij waar diepere idealen opgedroogd lijken en de maatschappelijke dialoog lijkt verstomd – niet in de laatste plaats in de politiek? Door gezamenlijk terug te gaan naar die ene kernvraag: wat hopen we? Hopen we ten diepste op de doorge- rekende beloftes die politici ons momenteel doen? Natuurlijk niet. We hopen het goede te doen voor het Hogere, onze aarde, de ander en onszelf.
Hoop reikt daarmee ver voorbij het alledaagse en voorbij reeds gestolde maatschappijvisies. Hopen vraagt voortdurend vooruitkijken, je idealen in breder perspectief plaatsen om ze te beproeven. Deuren sluiten en andere openen, om de weg in te slaan naar een vernieuwd groter verhaal, dat anderen niet uitsluit, maar hen inspireert samen het goede te doen.
Eerder was dat verhaal bijvoorbeeld de verheffing van het volk of de vrijheid van het individu. Vandaag wordt in toenemende mate onze aandacht gevraagd voor de vreemdeling én voor onze behoefte aan veiligheid. Hoop voedt deze schijnbare tegenstelling niet, maar heft haar op door veiligheid te zoeken voor beide – vanuit een diep respect voor de vreemdeling en een sterk geloof in de geldigheid, de kracht en het innova- tieve vermogen van onze cultuur, en wat zij binnen en buiten onze grenzen de ander te bieden heeft.
En dat is nog maar voor vandaag. Wat hopen we voor morgen? Een leefbare wereld voor onze kinderen bijvoorbeeld?
Theo van Stuijvenberg en Hans Valkenburg • investeerder resp. organisatieadviseur, publiceren geregeld over maatschappelijke onderwerpen
geschreven voor het ND