Over het gehele politieke spectrum blijft het EU-debat steken in een rekensom: wat levert de EU mij op? Veel meer dan een economische eenheid is de EU een oude, hoogontwikkelde beschaving, die bedreigd wordt door haar omringende falende staten. We hebben niet minder maar juist meer EU nodig om deze situatie het hoofd te bieden.
In opdracht van de PVV onderzocht het Engelse onderzoeksbureau Capital Economics wat het voor Nederland in economische zin zou betekenen als het uit de EU zou stappen. De PVV presenteerde 6 februari het rapport dat de bang gemaakten over de drempel moet helpen. Het rapport concludeert onder andere dat het verlaten van de EU de Nederlandse economie de komende tien jaar tien procent extra groei kan opleveren. Als dit waar is, is dat niet mis! Prima dus dat dit onderzocht wordt. Het is goed dat de discussie over de EU niet meer alleen door mensen als Guy Verhofstadt gevoerd wordt, maar dat burgers als u en ik nu ook om zich heen kijken en zich afvragen: wat is dit fenomeen dat zich op allerlei manieren om mij heen gevouwd heeft? Dit is winst, ook al is de aanleiding een recente crisis. Immers, niet zelden leiden crises ons terug naar ons meest innerlijke: het waarom van onszelf en zaken om ons heen.
EU als neo-eurocratie rekensom
Helaas brengt de financiële crisis de EU niet alleen terug in het centrum van het debat, het ontneemt ons paradoxaal genoeg ook het kleine beetje zicht op de waarom-vraag dat er nog was. In het politiek-technocratische instituut EU ging het immers al zelden over de waarom-vraag, nu lijkt deze vraag haast vloeken en meten we de EU alleen nog maar af naar het voordeel dat zij voor ons als land en burger brengt. En dit ook nog eens alleen in vrij strikte economische zin. Neem bijvoorbeeld het recente PVV-rapport. Maar luister ook naar de politici in Den Haag, inclusief de CDA’ers. Het gaat alleen om begrotingsnormen, vermindering van de afdracht, het afwentelen van risico’s, en wat we eruit kunnen slepen voor onszelf. Bang als men is om de burger met de waarheid en daarmee met de kosten te confronteren, veinst men een betaalbare uitweg uit de crisis. Afhankelijk van de politieke kleur, met of juist zonder de EU. En zo creëren de politici van vandaag, die hun voorgangers een soort ‘eurocratie’ verwijten: een Europese machtsrealiteit die niemand meer begrijpt, paradoxaal genoeg opnieuw eenzelfde politiek-technocratische schijnwerkelijkheid. Een neo-eurocratische, bloedeloze werkelijkheid, die blijft steken in een opportunistische wat-vraag: wat levert de EU mij op?
EU veel meer dan rekensom
Maar gaat de EU alleen over welvaart? Is dat haar raison d’etre en daarmee haar maatstaf? Zeker, het gaat de landen van de EU goed. Al gedurende de gehele moderne geschiedenis is Europa, met haar ongekend hoog ontwikkelde samenlevingen, voor de gemiddelde wereldburger qua welvaart ongeveer het best denkbare plekje op de aarde. Deze welvaart is echter niet een op zichzelf staand fenomeen of doel. Ze is een resultante van ons welzijn, dat op haar beurt gebaseerd is op een diep gewortelde, gerijpte, rijke beschaving. Een beschaving waarin het denken van de Grieken, het recht van de Romeinen, de liefde van het christendom, het creatieve en nieuwsgierige van de Renaissance, de eigen verantwoordelijkheid van de Reformatie, het kritische van de Verlichting, de vrijheid van de Franse Revolutie, de individualiteit van de Romantiek en de ongekende mogelijkheden van de Industriële Revolutie samengesmolten zijn. Een smeltkroes van aanvankelijk vaak botsende waarden als gelijkwaardigheid, vrijheid, individualiteit, waarheid, openheid en integriteit, maar ook deugden als rechtvaardigheid, moed en geloof, die soms als vanzelf, maar meestal na conflict, zich in Europa tot elkaar zijn gaan verhouden op nationaal, internationaal en supranationaal niveau. Dat resulteerde in een vredige, veilige, rechtvaardige, democratische, voorspoedige en stabiele omgeving, met uitingsvormen als verzorgingsstaten, hoogwaardige cultuur, hoogstaande architectuur, prachtige kunst, topwetenschap, vernuftige techniek, gezonde burgers etc. Dat is Europa, dat is de EU.
Waartoe is deze EU op aarde? Wij hebben lotsverbondenheid middels de EU en haar voorgangers (EGKS, EEG, EG) verankerd om onze beschaving met haar waarden en verworvenheden te bestendigen. Om ervoor te zorgen dat we niet met elkaar vervallen tot chaos en oorlog, de natuurlijke staat volgens de filosoof Hobbes. Daartoe is de EU als instituut op aarde, dat is haar doel. En niet primair economische groei. Dat is slechts een middel. Sterker: wie zich op economische groei focust zal teleurgesteld blijven in de EU. Forse economische groei hoort bij landen als India, Brazilië, China etc., die nog een lange weg te gaan hebben qua welvaart. Dat zijn natuurlijk interessante landen om in te investeren, ‘daar gebeurt het’. Maar zijn het samenlevingen waarin u zou willen wonen? Waarvoor u uw handen in het vuur zou durven steken? Nee. Economische groei als hoogste doel voor een samenleving is een waanidee. Een waan waarin onze bondgenoot Noord Amerika verdwaald lijkt, en die ook onze politici helaas verblindt. De EU is echter veel verder ontwikkeld dan India, Brazilië of China en kent derhalve veel minder onstuimige groei. Gelukkig maar, wij verkeren in de luxe dat we een hoogwaardige beschaving te beschermen hebben tegen verval, chaos en oorlog.
Bedreigende chaos rondom EU
En die hobbesiaanse staat van verval is al snel bereikt in deze wereld. De gehele zuidelijke en oostelijk grens van de EU geldt helaas als klinkend bewijs hiervoor. In het oosten heeft de EU te maken met de corrupte dictatuur Wit Rusland, het wankele Oekraïne, en een Turkije waarin de rechtstaat langzaam lijkt te worden afgebroken. In het zuiden heeft de EU te maken met een onafgebroken as van falende staten van maar liefst Mauritanië tot aan India. Een complete regio die steeds verder vervalt in chaos; min of meer samengehouden door een hedendaagse versie van de islam, dat in geen enkel opzicht lijkt op de hoogwaardige beschaving die zij was in vroegere tijden. Een regio waar staatsgrepen aan de orde van de dag zijn, steden op middeleeuwse wijze belegerd worden door een president, hele dorpen worden uitgemoord door religieuze fanaten, vrouwen en kinderen verminkt worden en nauwelijks rechten lijken te hebben, journalisten worden opgesloten, vluchtelingen aan hun lot overgelaten worden etc. etc. De lijst houdt niet op. Is er dan niets? Zeker wel, er is geld genoeg. Maar de kleine, ultrarijke bovenlaag van oliesjeiks en corrupte politici in deze regio voert helemaal niets uit en toont geen enkele lotsverbondenheid met de onderlaag. Een onderklasse die qua gezondheid, educatie en ontwikkeling Afrika inmiddels al ruimschoot voor moet laten gaan.
Daarmee vormt deze as van chaos niet alleen een bedreiging voor de fragiele zuidgrens van haar noorderbuur Europa, maar ook voor haar fragielere zuiderbuur Afrika. Neem de enorme stroom aan vluchtelingen richting Zuid Europa enerzijds en de niets ontziende jihadistische terreurgroeperingen in onder andere Mali, Somalië, Nigeria en de Centraal Afrikaanse Republiek anderzijds. Het is verbazingwekkend en zorgelijk dat het debat in de EU, juist met de verkiezingen voor de deur, niet hierover gaat, maar blijft steken in economische calculaties. Is het probleem van de ons omringende chaos niet veel omvangrijker? En bedreigt het niet direct de pilaren van onze beschaving: een vredige, veilige, rechtvaardige, democratische, voorspoedige en stabiele omgeving?
EU als actief machtsblok
Wat moet de EU doen? Om niet te vervallen in verval, chaos en oorlog is juist meer EU nodig, niet minder! De EU moet als mondiale machtsblok nu eindelijk eens de bereidheid tonen om ten eerste in gezamenlijkheid, zelf haar eigen grenzen te kunnen verdedigen. Ten tweede de moed om Afrika, onze zuiderbuur waar het steeds beter gaat en waar dus veel op het spel staat, militair te helpen, om het omvallen van fragiele staten te voorkomen. Ten derde zal de EU, vanuit deze meer zelfverzekerde positie, de dialoog aan moeten gaan met landen, groeperingen of burgers uit de falende regimes om haar heen, om samen te bepalen wat de EU kan betekenen voor deze landen.
Is deze boodschap verkoopbaar? Als de politiek blijft steken in de neo-eurocratische rekensom, niet. De waarom-vraag eerlijk beantwoorden vergt moed, het gaat ons immers offers kosten. Waaronder veel geld. En dat past niet in neo-eurocratische schijnwerkelijkheid. Maar als we naast schulden ook een mooie beschaving willen doorgeven aan onze kinderen, iets om voor te leven, dan hebben we niet minder maar juist meer EU nodig. Meer dan ons nu misschien lief is. Maar de waarheid zal het uiteindelijk altijd winnen van de schijn.
Hans Valkenburg is journalist en als interim manager vaak werkzaam in ontwikkelingslanden
Geschreven voor het CDA-blad