In de ontwikkelingshulp heeft ‘aid’ plaatsgemaakt voor ‘trade’. Maar na aid is ook trade niet de oplossing. Wat dan wel? Onderwijs.
Sinds ‘aid’ (hulp) heeft afgedaan in de wereld van ontwikkelingssamenwerking is ‘trade’ (handel) het adagium. Niet alleen sociale ondernemers, zelfs Europese overheden hebben hierop hun hoop gevestigd. Zaken doen, om te voorkomen dat heel Noord-Afrika onze kant op komt. Maar met handel alleen bouw je geen stabiele samenlevingen in Afrika op. Daarvoor heb je kennis en vaardigheden nodig om sterke sociale verbanden te smeden. Dat biedt onderwijs.
Het doel van ontwikkelingssamenwerking is dat je als welvarend en meer ontwikkeld land armere, minder ontwikkelde landen duurzaam uit armoede wil helpen. Armoede vinden we ethisch immoreel, de arme mens is immers niet in staat om een volledig en vrij leven te leiden.
Handel brengt economische dynamiek
Dit helpen doen Westerse landen al decennia. Eerst provisorisch met artsen die in het kielzog van missionarissen meereisden. Later met professionele hulpprogramma’s, bedacht door overheden en hulporganisaties. Over het effect hiervan heerst al jaren scepsis. Mede daardoor hebben ergens rond de millenniumwisseling ondernemers het debat overgenomen en is trade het nieuwe buzz-word geworden.
Het idee is dat hulp afhankelijk maakt en daarmee armoede bestendigt, terwijl handel economische dynamiek teweegbrengt die een land in staat stelt zichzelf uit de armoede te vechten. En inmiddels is trade overheidsbeleid. Want als er niet snel iets gebeurt aan de armoede in Noord-Afrika, steken alle Afrikanen de Middellandse Zee over om hun geluk hier te zoeken. Zo is de gedachte.
Het is juist dat handel economische dynamiek op gang brengt en zo mensen even uit directe armoede tilt, maar trade op zichzelf geeft geen duurzame welvaart. Sterker, rechtsfilosoof Tamar de Waal heeft waarschijnlijk gelijk wanneer ze stelt dat de eerste welvaart door veel Noord-Afrikanen juist zal worden aangewend om het geteisterde continent te ontvluchten, in plaats van lokaal door te investeren. Trade kan blijkbaar juist een averechts effect hebben.
Handel vraagt opportunisme
Waarom? Omdat samenlevingen in Noord-Afrika geen uitzicht bieden op duurzame welvaart en handel alleen dit niet zal veranderen. Handel gaat veelal naar grote(re) bedrijven die naar hun aard terecht ‘zaken doen’: een vrij beperkt en opportunistisch proces, met een direct belang voor de betrokken partijen en hun aandeelhouders. Daartoe zijn bedrijven op aarde. Niets mis mee, maar armoede los je met deze transactie niet op. Bovendien, als het om handel gaat, speelt Europa de tweede viool, zoals een Ethiopische attaché van het ministerie van Buitenlandse Zaken onlangs wist te vertellen. China geeft de maat aan en vult meteen de hele orkestbak. Het land doet rechtstreeks zaken met overheden, top down en zo goedkoop mogelijk, en heeft geen last van scrupules of immigratiestromen. Op deze manier komt zelfs een nieuw soort armoede via de achterdeur naar binnen: uitbuiting van arbeidskrachten door rechteloosheid. Handel en armoedebestrijding gaan dus niet zomaar hand in hand. Bekijk de EO-documentaire ‘Dead donkeys fear no hyena’s’ maar eens.
Short term interest
Een voorbeeld. In de vruchtbare Usambara Mountains in Tanzania, ooit toevluchtsoord voor arme boeren vanuit de droge Maasai Steppe, ontstaat nu nieuwe armoede door roofbouw en de daarop volgende erosie, verslechtering van het klimaat en overbevolking. Allemaal veroorzaakt door opportunisme, onkunde en ‘short term interest’, volgens een lokale Tanzaniaanse gids. Dit beeld wordt bevestigd door hoogleraar Rhodes Makundi, specialist in de ecologie van dit gebied. ‘Het ooit om zijn schoonheid en biodiversiteit geprezen berggebied verandert onder je ogen in een woestijn, terwijl er aan handel geen gebrek is. Dar es Salaam koopt alles wat hier verbouwd wordt.’ Het maakt de boeren gek en kortzichtig van opportunisme. Het ontbreekt simpelweg aan kennis en kunde om uit deze korte termijnkramp te komen. ‘Wat we nodig hebben is kennis, kennis, kennis. Men weet niet dat er zich een ramp onder hun ogen voltrekt,’ aldus de gids. Blijkbaar is het armoedespook veel te complex en moet je naar diepere oorzaken en andere antwoorden kijken om het te lijf te gaan.
Onderwijs maakt mensen vaardig
Een gezegde luidt: je kunt iemand beter leren vissen, dan heeft hij zijn leven lang te eten. Dus geen gift, geen deal, maar een vaardigheid aanleren en doorontwikkelen, daar zit de kern; ook wel ‘capacity building’ genoemd. Om een volk, een land, duurzaam uit de armoede te tillen, is onderwijs nodig. Onderwijs maakt mensen vaardig, brengt kennis en geeft bovendien eigenwaarde, zelfrespect en eigenaarschap. Onderwijs is de bouwsteen en het cement van cruciale sociale structuren als een rechtsstaat en een maatschappelijk middenveld, die een land nodig heeft om weerbaar te worden. Om complexe problemen te doorzien en gezamenlijk gepaste, duurzame oplossingen te ontwikkelen. Kortom: om duurzaam uit de armoede te komen. De agribusiness speelt hier een cruciale rol. Waarde die wordt toegevoegd door kleine boeren leidt direct tot een even zo grote vermindering van armoede. Met het aanleren van agrarische vaardigheden en agrarisch ondernemerschap wordt armoede duurzaam overwonnen.
Zonder hulpgeld
Zoals in het zuiden van Ethiopië, een gebied dat al decennialang door droogte geteisterd wordt. Daar wordt door onder andere de Nederlandse hulporganisatie Tear honger en armoede in de agrarische sector duurzaam bestreden zonder een cent hulpgeld. Samen met de lokale kerk organiseren de kleine boeren zich in zelfhelpgroepen, die zich bekwamen in de technieken van conservation agriculture. Deze vrij eenvoudige en zeer toepasselijke vorm van landbouwvernieuwing, waarbij je gewassen roteert en de grond niet bewerkt maar met organisch materiaal bedekt, zorgt voor een veel grotere oogst, een gevarieerd dieet en landschapsbehoud. Allemaal op basis van wat lokaal aan materiaal aanwezig is, slechts door te investeren in kennis en kunde. Gevraagd naar haar grootste zorg antwoordt een spraakzame boerin nota bene: ‘het ontbreken van genoeg afzetkanalen!’
Onderwijs brengt welvaart
Handel als resultante van onderwijs kan dus welvaart brengen. Daarom moeten wij in Europa niet in de eerste plaats inzetten op handel, maar juist op onderwijs. UNICEF heeft recent de noodklok geluid. 1,8 miljard meisjes en jongens staan op het punt om de wereld in te trekken, maar zonder de educatie die nodig is om te overleven in deze wereld. Er is grote competitie op de arbeidsmarkt, met name in Afrika. Bijkomend probleem is dat deze meisjes en jongens naar de steden trekken en geen heil zien in een agrarische carrière. Het overbrengen van vaardigheden en competenties is bittere noodzaak; ook in de agrarische sector. Noodzakelijk om massa-immigratie en voedseltekorten tegen te gaan, aldus UNICEF.
Maak onderwijs vrij toegankelijk
Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationalisering in het onderwijs, met haar subsidieprogramma’s die zijn gericht op training en capacity building op basis van uitwisselingen van kennis, is een voorbeeld hiervan. Maar dit gaat niet ver genoeg. Maak onderwijs in heel Europa vrij toegankelijk, verbind onze onderwijsinstellingen met elkaar en betrek Afrikaanse landen hierbij. Maak hen onderdeel van een gezamenlijk onderwijssysteem, waarin vorming, kennisoverdracht en -uitwisseling plaatsvindt. Zodanig dat een ieder op zijn eigen plek uiteindelijk met een breed pallet aan kennis en vaardigheden in staat wordt gesteld om die structuren op te bouwen die nodig zijn om armoede duurzaam te verlaten.
Zet Game-based learning in
Van belang hierbij is dat het onderwijs de jongere generatie aanspreekt, praktisch toepasbaar is en aansluit op de vraag vanuit de arbeidsmarkt. Afrikaans onderwijs is veelal nog gericht op het overbrengen van kennis en niet op vaardigheden die de arbeidsmarkt vraagt. Game-based learning is een methode die niet alleen leuk is: onze hersenen presteren aantoonbaar beter bij joyful interaction. In de wetenschap is men het erover eens dat game-based learning ervaring toevoegt aan theorie. Daarom is de efficiëntie ervan onovertroffen. Game-based learning biedt ook de mogelijkheid voor studenten om op hun eigen tempo en op afstand te leren. Door de schaalbaarheid maakt game-based learning het idee van vrij toegankelijk onderwijs betaalbaar!
Desalniettemin is het ook met behulp van game-based learning natuurlijk zeer kostbaar wat hier geopperd wordt. Maar de prijs van massa-immigratie en alle gevolgen daarvan zijn voor ons en hen vele malen hoger. Geef onze kinderen weer hoop en zelfrespect: geef ze onderwijs.
Hans Valkenburg is als financieel en strategisch adviseur werkzaam in het onderwijs en in Afrika
Roef van Dijk is jurist en mede-eigenaar van Kucheza BV, dat met game-based learning trainingen in ontwikkelingslanden verzorgt