De term nihilisme wint terrein in de media. Om een machtig, opportunistisch en grillig fenomeen als bijvoorbeeld Trump te duiden is het niet vreemd dat je al googlend nihilisme tegenkomt. Trump doet wat ‘ie wil, zo lijkt het, niet gehinderd door enig moraal. Dat lijkt verdacht veel op nihilisme.
Nietzsche, de filosoof die zichzelf graag ziet als arts met de doktershamer (nee, niet de sloophamer), diagnostiseert feilloos onze cultuur nadat we God volgens hem met de Verlichting dood hebben verklaart. De zot uit Nietzsches’ parabel in ‘De vrolijke wetenschap’ houdt de ‘verlichte’ omstanders op het marktplein voor dat ze met de dood van God de horizon hebben uitgewist en geen flauw benul hebben van de consequenties hiervan. Want wat is recht, mededogen, waarheid, het goede etc. immers nog waard als de navelstreng met God doorgeknipt is? We dolen zonder kompas in het niets.
Dat nihilisme biedt mensen als Trump, bewust danwel onbewust, misschien de ruimte volstrekt opportunistisch naar eigen inzicht te leven, koste wat kost. En mogelijk zien bepaalde aanhangers in hun grote dealmaker wel een soort Nietzscheaanse übermensch. Maar als Nietzsche het over nihilisme heeft doelt hij in de eerste plaats niet op die übermensch die onbegrensd leeft. Hij wijst dan vooral op ons moderne mensen, die God dood hebben gemaakt en gewoon doorleven alsof er niets aan de hand is. De ‘gewone man’, die al consumerend en scrollend op de bank de vraag naar zingeving weglacht. Of de kille wetenschapper, die de waaromvraag met een meewarige blik doorverwijst naar het sprookjesbos van de religie en de geschiedenis. Zich niet realiserend dat ze daarmee de bodem onder hun bestaan en alles wat hen uiteindelijk vormt hebben weggevaagd.
Hoewel waarschijnlijk met geheel andere motieven; niet gevrijwaard van enige hypocrisie ziet de diepgelovige vicepresident J.D. Vance ons hyperindividualistische, zelfzuchtige Europeanen paradoxaal genoeg waarschijnlijk ook zo, zijn speeches beluisterend. En zit hij hiermee niet ver naast Nietzsches’ analyse van de nihilistische mens. Niet primair de clowneske, brute Trump, maar wij zielloze Westerse consumenten zijn de betreurenswaardigste nihilisten. Wij, die net doen of er niets aan de hand is.
Juist in al het geweld van nu is het cruciaal om die staat van zijnsvergetelheid, zoals de filosoof Heidegger het noemt, te verlaten en ons weer te verhouden tot zin en zijn. Wat is ons fundament? Wat ons kompas?
De EO doet dit bijvoorbeeld op mooie wijze met o.a. theoloog Stefan Paas in de Ongelooflijke podcast, door actuele vraagstukken steeds te verbinden met de zin en zijnsvraag. Geïnspireerd door de hashtag#ubuntu levensfilosofie doet ULP Business School dit in Tanzania door haar studenten, hun ontwikkeling en hun vraagstukken steeds vanuit hun context van relaties, natuur en spiritualiteit te benaderen.
Wat is de mens… zonder deze navelstreng met haar oorsprong?
